Evliliğin İptali Davası: Sebepleri, Süreleri ve Sonuçları

Evliliğin iptali davası, kanunda belirtilen geçersizlik nedenlerinden biriyle kurulmuş bir evliliğin mahkeme kararıyla sona erdirilmesini amaçlayan aile hukuku davasıdır. Boşanma davasından farklı olarak burada temel iddia, geçerli biçimde kurulmuş evlilik birliğinin sonradan sürdürülemez hâle gelmesi değil, evlenme anında mevcut olan hukuki bir sakatlıktır.

Evliliğin İptali Davası Nedir?

Türk Medeni Kanunu’nda “batıl olan evlenmeler” başlığı altında düzenlenen evliliğin iptali, hukuken sakat kurulmuş bir evliliğin mahkeme tarafından sona erdirilmesidir. Uygulamada “evlenmenin butlanı” ifadesi de kullanılır.

Geçersizlik sebebinin türüne göre mutlak butlan ve nispi butlan ayrımı yapılır. Bu ayrım; davayı kimin açabileceğini, Cumhuriyet savcısının rolünü ve dava hakkının süreye bağlı olup olmadığını doğrudan etkiler.

Önemli bir nokta, geçersizlik sebebi bulunsa dahi evliliğin kendiliğinden sona ermemesidir. Türk Medeni Kanunu’nun 156. maddesi uyarınca batıl bir evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer. Mahkeme kararı verilinceye kadar evlilik, geçerli bir evliliğin bütün hukuki sonuçlarını doğurur.

Evliliğin İptali ile Boşanma Arasındaki Farklar

Evliliğini sona erdirmek isteyen ancak iptal sebebinin bulunup bulunmadığından emin olmayan kişiler, boşanma sürecinde izlenebilecek yollar hakkındaki rehberi de inceleyebilir. Hangi dava türünün uygun olduğu somut olayın evlenme tarihindeki koşullarına göre belirlenmelidir.

Mutlak Butlan Sebepleri Nelerdir?

Türk Medeni Kanunu’nun 145. maddesi mutlak butlan sebeplerini sınırlı olarak saymıştır. Bunlardan birinin bulunması, kamu düzenini de ilgilendiren ağır bir geçersizlik meydana getirir.

1. Eşlerden birinin evli olması

Evlenme tarihinde eşlerden birinin önceki evliliği devam ediyorsa ikinci evlilik mutlak butlanla sakattır. Önceki evliliğin daha sonra sona ermesi her durumda aynı sonucu doğurmaz. Önceki evlilik, butlan kararından önce sona ermiş ve ikinci evlilikteki diğer eş iyiniyetli ise ikinci evliliğin iptaline karar verilemeyebilir.

2. Sürekli ayırt etme gücü yoksunluğu

Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması mutlak butlan sebebidir. Geçici ayırt etme gücü kaybı ise nispi butlan kapsamında değerlendirilir. Ayrımın yapılmasında evlenme tarihindeki sağlık durumu, rahatsızlığın niteliği ve sürekliliği önem taşır.

3. Evlenmeye engel derecede akıl hastalığı

Her psikiyatrik rahatsızlık tek başına evliliğin iptalini gerektirmez. Hastalığın evlenmeye engel olacak ağırlıkta bulunması ve bu durumun evlenme anında mevcut olması gerekir. Mahkeme, iddiayı sağlık kayıtları ve uzman incelemesi üzerinden değerlendirir.

4. Evlenmeye engel derecede hısımlık

Kanunun evlenmesini yasakladığı yakın hısımlar arasında yapılan evlilik mutlak butlanla sakattır. Üstsoy ile altsoy, kardeşler ve kanunda belirtilen diğer yasak hısımlık ilişkileri bu kapsamda değerlendirilir.

Nispi Butlan Sebepleri Nelerdir?

Nispi butlan, korunması amaçlanan kişinin iradesindeki sakatlık veya yasal temsilci izninin bulunmaması gibi nedenlere dayanır. Bu sebepler mutlak butlandan farklı olarak kural olarak belirli kişiler tarafından ileri sürülebilir.

Yasal temsilcinin açtığı davada, izinsiz evlenen kişinin sonradan 18 yaşını doldurması, kısıtlılığın kalkması veya kadının gebe kalması hâlinde evliliğin iptaline karar verilemez.

Evliliğin İptali Davası Açma Süresi

Yanılma, aldatma, korkutma veya evlenme sırasında geçici ayırt etme gücü kaybına dayanan nispi butlan davalarında süre son derece önemlidir. TMK 152 uyarınca eşin iptal davası açma hakkı:

• İptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten itibaren altı ay,
• Her durumda evlenme tarihinden itibaren beş yıl geçmekle düşer.

Bu süreler hak düşürücü niteliktedir. Süre geçtikten sonra aynı nispi butlan sebebine dayanılarak evliliğin iptali istenemez. Bununla birlikte olaylar ayrıca bir boşanma sebebi oluşturuyorsa, boşanma davasına ilişkin şartlar ve süreler ayrıca incelenebilir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Evliliğin iptali davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Müstakil aile mahkemesi bulunmayan yerlerde dava, aile mahkemesi sıfatıyla görevlendirilen asliye hukuk mahkemesinde görülür.

TMK 160, yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümleri uygulanabilir kılmıştır. Buna göre dava, eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesinde veya eşlerin davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesinde açılabilir.

Aile hukuku uyuşmazlıklarında görev, yetki ve taleplerin birlikte değerlendirilmesi hakkında İstanbul boşanma avukatı hizmet sayfasından genel bilgi alınabilir.

Dava Süreci Nasıl İlerler?

1. Hukuki sebebin belirlenmesi: Olayın mutlak butlan mı, nispi butlan mı yoksa boşanma sebebi mi oluşturduğu değerlendirilir.
2. Dilekçenin hazırlanması: Dayanılan kanuni sebep, vakıalar, talepler ve deliller açık biçimde gösterilir.
3. Davanın açılması ve dilekçelerin teatisi: Dava görevli ve yetkili mahkemede açılır; karşı tarafın cevap ve karşı beyanları alınır.
4. Ön inceleme ve tahkikat: Uyuşmazlık konuları belirlenir, belgeler toplanır, tanıklar dinlenebilir ve gerekli hâllerde uzman incelemesi yaptırılabilir.
5. Karar ve kanun yolu: Mahkeme iptal sebebinin ispatlandığı kanaatine varırsa evliliğin butlanına karar verir. Karar, ilgili kanun yolu ve kesinleşme süreci tamamlandıktan sonra nüfus kayıtlarına işlenir.

Dava devam ederken barınma, geçim, çocukların bakımı ve eşlerin mallarının yönetimi gibi konularda geçici tedbirler gündeme gelebilir. Tedbirlerin kapsamı tarafların ve çocukların somut durumuna göre mahkemece belirlenir.

Evliliğin İptali Davasında Kullanılabilecek Deliller

İleri sürülen iptal sebebine göre kullanılabilecek başlıca deliller şunlardır:

• Nüfus aile kayıtları ve evlenme belgeleri,
• Önceki evliliğe ilişkin nüfus ve mahkeme kayıtları,
• Sağlık dosyaları, hastane kayıtları ve uzman raporları,
• Mesajlar, elektronik yazışmalar ve hukuka uygun dijital deliller,
• Tanık anlatımları,
• Tehdit veya korkutmaya ilişkin ceza soruşturması kayıtları,
• Yanılma veya aldatma iddiasını gösteren diğer belge ve kayıtlar.

Delilin hukuka uygun elde edilmiş olması önemlidir. Ayrıca sağlık verileri gibi özel nitelikli kişisel verilerin sunulması ve incelenmesi sırasında usul ve mahremiyet kuralları gözetilmelidir.

Evliliğin İptali Kararının Sonuçları

Çocuklar yönünden sonuçlar

İptal edilen evlilikten doğan çocuklar, anne ve baba iyiniyetli olmasa bile evlilik içinde doğmuş sayılır. Çocukların velayeti, bakımı, nafakası ve ebeveynleriyle kişisel ilişkileri hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.

Çocuğun üstün yararı doğrultusunda yapılacak değerlendirmeler hakkında velayet davası ve velayetin değiştirilmesi rehberinden bilgi alınabilir.

Eşler yönünden sonuçlar

Evlenirken iyiniyetli olan eş, evlilikle kazandığı kişisel durumunu korur. Mal rejiminin tasfiyesi, maddi ve manevi tazminat, nafaka ve soyadı bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır. Bu sonuçlar otomatik olarak her davacı lehine doğmaz; iyiniyet, kusur, ekonomik durum ve ileri sürülen talepler somut dosyada ayrıca değerlendirilir.

Eşlerin malvarlığı üzerindeki etkiler bakımından boşanmada mal paylaşımı ve mal rejiminin tasfiyesi hakkındaki açıklamalar yol gösterici olabilir.

Mirasçılar yönünden sonuçlar

Evliliğin butlanını dava etme hakkı mirasçılara geçmez; ancak mirasçılar, ölümden önce açılmış davayı sürdürebilir. Dava sonunda sağ kalan eşin evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılırsa bu eş yasal mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarruflarla kendisine sağlanan hakları kaybedebilir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Evlilik iptali ile boşanma sebepleri birbirine karıştırılmamalıdır.
• Geçersizlik sebebinin evlenme anında mevcut olduğu ortaya konulmalıdır.
• Nispi butlanda altı aylık ve beş yıllık hak düşürücü süreler özellikle kontrol edilmelidir.
• Nafaka, tazminat, velayet ve mal rejimi talepleri dava stratejisinde ayrıca değerlendirilmelidir.
• Sadece şekli bir eksiklik bulunduğu düşüncesiyle evliliğin mutlaka iptal edileceği varsayılmamalıdır.
• Hukuka aykırı yöntemlerle delil elde edilmemelidir.

Sık Sorulan Sorular

Evliliğin iptali ile boşanma aynı şey midir?

Hayır. Evliliğin iptalinde evlenme anında mevcut olan kanuni bir geçersizlik sebebi ileri sürülür. Boşanmada ise geçerli kurulmuş bir evlilik, kanunda düzenlenen boşanma sebeplerinden biri nedeniyle sona erdirilir.

Evlilik iptal sebebi ortaya çıkınca kendiliğinden sona erer mi?

Hayır. Batıl evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer ve mahkeme kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.

Nispi butlan davası ne kadar sürede açılmalıdır?

Eşin dava hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her durumda evlenme tarihinden itibaren beş yıl geçmekle düşer.

Evliliğin iptali davasına hangi mahkeme bakar?

Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde dava, aile mahkemesi sıfatıyla görevlendirilen asliye hukuk mahkemesinde görülür.

Evlilik iptal edilirse çocukların soybağı etkilenir mi?

İptal edilen evlilikten doğan çocuklar, anne ve baba iyiniyetli olmasa bile evlilik içinde doğmuş sayılır. Çocuklarla anne ve baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.

Evlilik iptal edilirse mal paylaşımı ve nafaka talep edilebilir mi?

Türk Medeni Kanunu uyarınca mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır. Ancak her talebin kabul edilip edilmeyeceği tarafların iyiniyeti, ekonomik durumu, kusur değerlendirmesi ve dosyadaki delillere göre belirlenir.

Kaynakça

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, özellikle madde 145-160 ve 168.
• 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun.
• T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı – Türk Medeni Kanunu
• Mevzuat ve canlı sitemap kontrol tarihi: 5 Ağustos 2026.